Khi cơ quan thuế Pakistan định giá một video quần vợt

Ở một phòng tập thuê theo giờ nằm cuối con hẻm nhỏ ở Lahore, một chiếc điện thoại được dựng trên giá ba chân, màn hình sáng lên giữa bóng tối của buổi sớm. Người đàn ông đứng bên kia lưới không nhìn vào ống kính. Ông chỉ nhìn đứa trẻ đang cầm vợt — một cậu bé chừng mười hai tuổi, cổ tay còn vụng, mỗi lần vung vợt lại hơi ngả người ra sau. Ông nói một câu ngắn, cậu bé gật đầu, rồi quả bóng bay lên. Tiếng bóng chạm mặt sân nghe khô và đều, như nhịp của một thứ gì đó rất cũ, rất quen. Video được tải lên lúc bảy giờ sáng. Bốn tháng sau, một lá thư đến.

Lá thư không nhắc một chữ nào về kỹ thuật. Nó không nói cú forehand của cậu bé đã thẳng hơn, không nói cổ tay đã bớt ngả. Nó chỉ hỏi một điều: trong ba tháng vừa rồi, video ấy đã được bao nhiêu người xem, và số lượt xem đó, quy ra tiền, là bao nhiêu. Người thầy dạy quần vợt ở Lahore, người vẫn nghĩ mình chỉ là một người truyền nghề, bỗng nhiên được xếp vào một nghề khác: người sáng tạo nội dung. Ở đất nước này, nghề ấy vừa có luật riêng.

Cơ quan thuế liên bang Pakistan — Federal Board of Revenue, viết tắt FBR — ban hành một loạt thông báo quy định thủ tục đánh thuế mới lên thu nhập từ nội dung mạng xã hội. Ba văn bản mang số hiệu SRO 1640(I)/2026, 1641(I)/2026 và 1642(I)/2026, dựa trên các mục 99C, 147 và 237 của Luật Thuế thu nhập năm 2026. Nói cho gọn: nếu bạn đăng video lên một nền tảng mạng xã hội và có người xem, bạn có thu nhập; và nếu bạn có thu nhập, bạn phải khai.

Cái ngưỡng để bị coi là “người sáng tạo nội dung” được đặt ở mức có thể tương tác với hơn 50.000 người dùng Pakistan trong một năm, hoặc 12.250 người dùng trong một quý. Đây là một ngưỡng thấp đến mức đáng ngạc nhiên. Một kênh dạy quần vợt nhỏ, chỉ vài nghìn người đăng ký, vẫn có thể vượt qua nó chỉ bằng một video viral về một trận chung kết Grand Slam. Một kênh phân tích kỹ thuật tại một thành phố nhỏ, bị đánh dấu bởi thuật toán, lại vô tình bị đánh dấu bởi cơ quan thuế.

Điểm mấu chốt nằm ở cách FBR định giá lượt xem. Cơ quan này quy định một mức RPM — doanh thu trên mỗi 1.000 lượt xem — là 195 rupee cho YouTube, và mức này có thể được sửa đổi theo thời gian. Trần chi phí được khấu trừ bị giới hạn ở 30% tổng doanh thu. Và nguyên tắc tính thu nhập chịu thuế là “lấy mức cao hơn” giữa con số tính theo công thức RPM và thù lao thực tế nhận được.

Cách tính ấy khiến tôi nhớ đến một buổi sáng ở Moscow. Hôm đó, một đồng nghiệp nam cười nhạo khi nghe tôi hỏi Luka Modrić rằng anh có buồn không khi chiến thắng. Anh ta bảo phụ nữ thích làm thơ hóa mọi thứ. Tôi viết một bài dài, đặt cạnh nhau con số 12,5 km anh chạy và hình ảnh anh từng chăn cừu trong chiến tranh. Chiếc đàn piano ở Moscow dạy tôi rằng chiến thắng không phải thứ duy nhất cần ghi lại. Ở Lahore, quy tắc “lấy mức cao hơn” cũng đang nói điều tương tự theo một cách khác: nó không đo giá trị thật, nó đo mức sàn mà người viết luật tin rằng một lượt xem đáng giá.

Tôi theo dõi quần vợt đã hai mươi bảy năm, từ những ngày đầu làm công việc kiểm tra thông tin cho một tạp chí thể thao ở Mỹ. Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi, mỗi khi một cơ quan ngoài sân cỏ bắt đầu đặt con số lên một khoảnh khắc thể thao, tôi luôn muốn nhìn kỹ xem con số ấy đang che khuất điều gì. Lần này, điều bị che khuất là người đứng sau ống kính.

Sự việc này chạm đến tôi theo một cách riêng, bởi nó rơi đúng vào khoảng trống mà tôi đã chọn làm đề tài cả đời: những người giữ cho môn thể thao được kể lại. Khi đại dịch đóng băng thể thao, và mọi khán đài trở nên trống rỗng, tôi từ chối viết những bài bình thường. Tôi dựng một dự án phim tài liệu quay năm mươi sân ở mười hai quốc gia, phỏng vấn ba trăm người qua màn hình máy tính. Tại Anfield, tôi ghi lại tiếng chim hót lạc lõng trên khán đài vắng, và một bà cụ bảy mươi tuổi kể rằng bà vẫn ngồi trước tivi, đặt chiếc khăn quàng cổ lên chiếc ghế trống bên cạnh. Đại dịch đóng băng thể thao, nhưng không thể đóng băng những gì ta kể về nhau. Tôi học được rằng cộng đồng không cần thêm thông tin — họ cần được lắng nghe.

Điều FBR làm tại Pakistan là một cú đóng băng khác, lần này là đóng băng về mặt kinh tế. Nó biến người kể chuyện thể thao thành một đối tượng chịu thuế. Và khi làm vậy, nó buộc cả một hệ sinh thái vô hình phải bước ra ánh sáng.

Hệ sinh thái ấy trông thế nào? Hãy hình dung về một buổi tối ở một thị trấn nhỏ thuộc Punjab. Một huấn luyện viên quần vợt, sau giờ dạy trẻ, dựng điện thoại lên, kể lại trận tứ kết anh vừa xem. Anh dùng bút chì vẽ ba đường lên một mảnh giấy, chỉ ra chỗ mà một tay vợt đã mất thế cân bằng ở phút quyết định. Video dài mười chín phút. Nó có chín nghìn lượt xem. Với thuật toán, đó là một thất bại. Với cơ quan thuế, đó là một tài sản.

Doanh thu từ chín nghìn lượt xem ấy, theo mức RPM thực tế của thị trường phía Nam châu Á, thường thấp hơn nhiều so với mức 195 rupee mà FBR đặt ra. Nghĩa là người huấn luyện viên kia có thể bị đánh thuế trên một thu nhập mà anh chưa từng nhận được. Đây là điểm mấu chốt về mặt kinh tế: mức RPM quy đổi và trần chi phí 30% tạo nên một sàn thu nhập chịu thuế mà người sáng tạo, dù thực nhận thấp hơn, vẫn khó hạ xuống nếu không chứng minh được trước vị Chánh thanh tra thuế. Gánh nặng chứng minh nằm về phía người yếu thế — người ngồi bên kia bàn.

Luật cũng bao gồm thù lao “bằng tiền mặt hoặc hiện vật”. Với một người làm nội dung quần vợt, điều này có nghĩa là những chiếc vợt được nhà sản xuất tặng, những hộp bóng, những bộ quần áo thi đấu, những buổi tập miễn phí — tất cả đều có thể bị tính vào thu nhập. Phần thưởng bằng hiện vật, thứ mà cả một thế hệ huấn luyện viên và tay vợt trẻ coi là chuyện bình thường, bỗng nhiên có nghĩa vụ thuế. Đó là một sự mở rộng cơ sở thuế theo cách rất kín đáo, và nó chạm vào đúng chỗ mà môn thể thao này vốn dĩ không có tiền mặt.

Rồi đến câu chuyện xuyên biên giới. Thông báo thứ ba, SRO 1642(I)/2026, mở rộng phạm vi tới cả những người không cư trú. Một huấn luyện viên quần vợt làm việc ở Dubai, một kênh phân tích do một người sống ở London vận hành, một biên tập viên ở Kuala Lumpur dựng video về các tay vợt Nam Á — nếu họ có đủ người xem Pakistan, họ nằm trong tầm với. Một kênh ở London, nếu đủ người Pakistan xem, vẫn bị tính là có cơ sở thu nhập tại Pakistan. Điều đó biến một quy định nội địa thành một lời mời gọi đối với cả hệ thống hiệp định thuế quốc tế.

Tôi từng ở trong một tòa soạn nơi người ta tranh luận về một tiêu đề suốt ba giờ đồng hồ. Tôi biết cảm giác của một người gõ từng chữ rồi nhìn nó bị cuốn trôi bởi một dòng tin nóng. Nghề làm nội dung thể thao ở những nơi như Punjab hay Sindh không phải là nghề kiếm tiền từ quảng cáo lớn. Nó là một nghề cận biên, sống bằng một khoản thu nhập nhỏ và dai dẳng, được nuôi bằng đam mê và sự kiên nhẫn. Một luật thuế được viết cho một nền kinh tế mạng xã hội đang phình ra, khi áp xuống một thị trường quần vợt mỏng, sẽ đè nặng không đều.

Hãy nhìn con số. Nếu một kênh dạy quần vợt ở Pakistan có 40.000 người đăng ký, mỗi tháng đạt 60.000 lượt xem, thì theo mức RPM 195 rupee, doanh thu quy đổi là khoảng 11.700 rupee một tháng. Đó là một con số nhỏ — nhưng với FBR, nó là doanh thu. Sau khi trừ đi phần chi phí tối đa 30%, phần thu nhập còn lại vẫn phải khai và vẫn phải chịu thuế theo nhịp tạm nộp hàng quý. Bốn lần một năm. Người thầy giáo ấy không có kế toán. Anh có một cây vợt, một chiếc điện thoại, và ba mươi đứa trẻ.

Nhịp khai thuế bốn lần một năm giả định một bộ máy hành chính mà phần lớn người sáng tạo nội dung thể thao không hề có. Đây là chỗ mà một quy định tưởng như kỹ thuật trở thành một rào cản văn hóa. Nó giả định rằng người làm nội dung là một doanh nghiệp, có sổ sách, có luật sư, có người đại diện. Nhưng phần lớn những người kể chuyện thể thao ở Nam Á không phải như thế. Họ là giáo viên, sinh viên, cựu vận động viên, và những người nội trợ dựng video sau khi con ngủ.

Điều khiến tôi day dứt nhất là ai sẽ chịu ảnh hưởng đầu tiên. Trong thế giới nội dung quần vợt, người bị đánh thuế nặng nhất không phải là kênh highlight lớn với hàng triệu lượt xem thụ động. Đó là kênh dạy học. Kênh phân tích chiến thuật. Kênh dành cho một nhóm nhỏ người xem thật sự muốn hiểu môn thể thao. Những kênh này có lượng người xem thấp nhưng mức độ tương tác cao, và vì thế mà chúng dễ vượt ngưỡng 50.000 người dùng hơn cả kênh giải trí. Một kênh dạy một kỹ thuật giao bóng, có hai mươi nghìn người theo dõi thường xuyên, sẽ bị tính là có tương tác với hơn 50.000 người dùng Pakistan trong một năm mà chẳng cần một video viral nào.

Và đây là nghịch lý. Một kênh dạy quần vợt có mười nghìn người học thật sẽ tạo ra nhiều giá trị cho môn thể thao hơn một kênh có một triệu người xem lướt qua. Nhưng công thức thuế không phân biệt điều đó. Nó nhìn vào lượt xem, nhìn vào tương tác, nhìn vào ngưỡng. Cùng một công thức được áp cho một kênh phân tích quần vợt và một kênh highlight cricket — hai nền kinh tế khác hẳn nhau, bị ép vào cùng một khuôn. Một bên có thị trường quảng cáo khổng lồ, một bên chỉ có vài người hâm mộ trung thành. Nhưng cả hai đều bị đo bằng cùng một mức RPM.

Ở đây, có một điều mà tôi đã học được trong nhiều năm đưa tin về quần vợt cho một thị trường xa lạ với môn thể thao này: kẻ đứng ngoài thường nhìn thấy những gì người trong cuộc bỏ qua. Khi tôi ngồi ở hàng ghế báo chí và quan sát, tôi không nhìn vào quả bóng. Tôi nhìn vào những người ngồi quanh sân, những người ghi chép, những người giơ máy ảnh. Họ bảo tôi không hiểu bóng đá, nhưng tôi hiểu những gì nó không nói. Và điều mà một quy định thuế không nói ra là: nó đang định nghĩa lại ai là người giữ môn thể thao này sống.

Sân cỏ vắng lặng hóa ra có âm thanh riêng của nỗi nhớ. Tôi đã nghe âm thanh ấy trong một năm sân không người. Bây giờ tôi đang nghe một âm thanh tương tự ở một nơi khác: không phải là sân vận động, mà là một căn phòng tối với màn hình sáng, nơi một người đang cân nhắc xem có nên tiếp tục tải video lên hay không.

Có một nhóm người khác mà tôi nghĩ đến, và tôi nghĩ đến họ trước cả các huấn luyện viên. Đó là những người phụ nữ làm nội dung về quần vợt. Những người làm kênh, những người làm podcast, những người viết. Họ vốn đã là thiểu số trong một ngành bị chi phối bởi nam giới. Khi tôi còn trẻ và làm những video đầu tiên, có người nói thẳng vào ống kính rằng phụ nữ không hiểu bóng đá. Tôi không tranh cãi. Tôi mời ba cổ động viên nữ ở ba thế hệ ngồi vào một buổi tọa đàm. Buổi đó khiến khán giả hiểu rằng sự gắn bó của một người với một câu lạc bộ có thể sâu hơn mọi trận thắng.

Bây giờ, câu nói ấy quay lại theo một tiếng nói khác. Không phải một bình luận viên, mà là một công thức. Khi một người phụ nữ vận hành một kênh nhỏ, làm nội dung về quần vợt một cách chậm rãi và ít ồn ào, cô ấy vừa phải chống lại định kiến cũ, vừa phải chống lại một mức sàn thuế được thiết kế cho một môn thể thao khác. Hai gánh nặng, cộng thêm lại, khiến việc tiếp tục trở nên khó khăn một cách không cân xứng.

Chúng ta thường chỉ nhớ tới những khoảnh khắc lớn. Một cú ace ở phút quyết định. Một tay vợt quỳ xuống sân đất nện. Một tay vợt khác ôm mặt khóc khi đội nhà thắng. Nhưng ký ức tập thể của môn thể thao được giữ lại bởi những người không ai nhớ tên. Trước khi là một người sáng tạo nội dung chịu thuế, họ là những đứa trẻ ôm giấc mơ đi tìm quê nhà. Họ lớn lên, rời sân đấu, và quay lại bằng một chiếc máy ảnh. Họ là người dựng lại mọi thứ mà chúng ta tưởng đã mất.

Và rồi, có một góc nhìn phản trực giác mà tôi không thể không nghĩ tới.

Phản ứng đầu tiên của giới quan sát là phản đối. Người ta nói thuế sẽ giết chết nội dung. Nhưng tôi không tin điều đó hoàn toàn đúng. Nghề sáng tạo nội dung là một nghề cực kỳ thích nghi. Người ta sẽ chuyển hướng, chia nhỏ kênh, tối ưu hóa vùng địa lý, thuê kế toán, đổi nền tảng. Bản thân tôi, khi thị trường khủng hoảng, đã từ chối viết tiếp và chọn làm một dự án khác hẳn. Sự sáng tạo không chết vì thuế. Nó chỉ đổi hình dạng.

Điều đáng lo không phải là nội dung biến mất, mà là loại nội dung bị loại bỏ. Khi một mức sàn thu nhập chịu thuế được áp xuống, phần bị cắt đầu tiên luôn là phần không mang lại tiền. Một kênh buộc phải tối ưu cho lượt xem mới có thể trả thuế. Và loại nội dung tối ưu cho lượt xem không phải là một bài phân tích hai mươi phút về vì sao một tay vợt mất thế cân bằng ở phút then chốt. Loại nội dung tối ưu cho lượt xem là một video ngắn, giật gân, ít chiều sâu.

Nghĩa là, trong một thị trường bị ép bởi công thức, những nội dung chậm, dài, ít lượt xem — đúng loại nội dung giữ cho ký ức thể thao sống — sẽ trở thành thứ mà không ai còn đủ khả năng làm về mặt kinh tế. Nhà thơ của sân cỏ, người viết về những khoảng lặng, sẽ là người đầu tiên bị loại khỏi cuộc chơi. Không ai đóng cửa kênh của họ. Chỉ là một tối nọ, họ nhìn vào bảng tính và nhận ra rằng việc quay một video nữa không còn xứng đáng.

Có một sự thật mà ngành quần vợt nên nhìn thẳng. Môn thể thao này chưa bao giờ xây dựng một hệ thống để định giá những người kể chuyện của nó. ATP và WTA có bảng xếp hạng cho các tay vợt. Giải Grand Slam có tiền thưởng cho nhà vô địch. Nhưng không có bảng xếp hạng nào cho người huấn luyện viên quay video dạy một kỹ thuật, không có tiền thưởng nào cho người làm tài liệu về một trận đấu đã qua. Và trong khoảng trống đó, một cơ quan thuế đã bước vào. Đây là điều trớ trêu: cơ quan thuế đã đếm những người mà chính môn thể thao chưa từng đếm.

Ở Ấn Độ và Pakistan, có một câu chuyện mà tôi luôn kể lại. Aisam-ul-Haq Qureshi, tay vợt Pakistan, và Rohan Bopanna, tay vợt Ấn Độ, từng đứng cùng một bên lưới, mặc áo in dòng chữ kêu gọi hòa bình giữa hai quốc gia. Họ đưa hình ảnh đó đến các giải Grand Slam. Nhưng câu chuyện ấy chỉ đến được với công chúng nhờ những người dựng video, viết bài, dịch lại, kể lại. Nếu những người kể lại ấy bị mờ dần đi bởi gánh nặng hành chính, ai sẽ kể câu chuyện đó cho thế hệ sau?

Tôi không muốn nghe ai đó biến chuyện này thành một khẩu hiệu. Tôi không muốn những người làm nội dung ở Nam Á được nhìn như nạn nhân. Họ không phải nạn nhân. Họ là những người lao động. Và điều mà một người lao động xứng đáng được nhận là một cơ chế không coi họ là doanh nghiệp khi họ chỉ là một cá nhân với một chiếc điện thoại.

Có một khoảng lặng mà tôi muốn để lại ở đây, không giải thích. Khi tôi quay cảnh những khán đài trống trong đại dịch, tôi học được rằng sự im lặng không phải là sự vắng mặt. Im lặng là một dạng hiện diện khác. Và cái khoảng lặng mà một người sáng tạo nội dung quần vợt đi vào, khi thu nhập thực của họ bị che khuất bởi một công thức, cũng vậy.

Mọi con số tôi nhắc ở đây — mức RPM 195 rupee, ngưỡng 50.000 người dùng, trần chi phí 30%, ba thông báo SRO — đều cần được kiểm chứng lại trước khi dùng làm căn cứ. Nguồn gốc của chúng chưa được xác minh đầy đủ, và bản thân năm 2026 trên các văn bản gây ra một chút nghi ngờ về thời điểm. Một nhà báo tử tế sẽ nói với độc giả điều đó. Và một nhà báo tử tế cũng sẽ nói rằng, đằng sau những chữ số ấy, có một người thật.

Người thật ấy là người đàn ông ở Lahore. Ông vẫn dạy vào sáng sớm. Ông vẫn dựng chiếc điện thoại lên giá ba chân. Ông vẫn nói một câu ngắn, rồi đứa trẻ gật đầu, rồi quả bóng bay lên. Không có gì trong khung hình thay đổi. Nhưng có một điều gì đó trong cách ông nhìn vào ống kính đã thay đổi — như thể ông đang tự hỏi liệu khoảnh khắc này có đáng để bị đếm hay không.

Câu hỏi mà tôi muốn để lại không phải là ai sẽ thắng. Mà là: chúng ta có còn muốn những người kể lại môn thể thao này hay không, khi chính chúng ta không trả cho họ, và khi cơ quan thuế là tổ chức duy nhất chịu đếm họ? Một môn thể thao không có người kể lại sẽ vẫn diễn ra. Sân vẫn còn đó, bóng vẫn nảy, trẻ con vẫn học. Nhưng nó sẽ trở thành một thứ chỉ có thể được xem, không còn được nhớ. Và một môn thể thao được xem nhưng không được nhớ là một môn thể thao dần mất đi linh hồn — không phải trong một đêm, mà trong nhiều mùa giải, như một khán đài trống làm quen với việc mình trống.